Participatie gebeurt altijd in een politiek-bestuurlijke context. Wat betekent dit voor de bestuurders en politici die verantwoordelijk zijn voor overheidsbeslissingen? Wat is hun rol en hoe en wanneer doen zij mee aan de participatie?
Participatie is samenwerken van overheden met individuen, groepen en organisaties. Er is pas sprake van participatie wanneer invloed en/of controle wordt overgedragen aan de participanten (zie de definitie van participatie). Dat betekent dat bestuurders en politici invloed en/of controle moeten (over)laten aan participanten. En tegelijkertijd zijn bestuurders en politici verantwoordelijk voor overheidbeslissingen. Wat betekent dit voor hun rol bij participtie? Nemen zij deel aan het participatieproces of niet? Worden zij continu betrokken of alleen in bepaalde fasen? Welke zeggenschap ligt bij burgers, welke bij de overheid? En hoe vindt besluitvorming eigenlijk plaats?
Onder de Omgevingswet veranderde ook de rol van overheden en daarmee van politici; die moeten zich bescheidener opstellen en meer ruimte geven aan participatie en initiatief vanuit de samenleving. Dit roept belangrijke vragen op, die in essentie gaan over de verhouding tussen representatieve en participatieve democratie.
Als een overheid samenwerkt met inwoners, instellingen en bedrijven, ontstaat er een mix van de traditionele representatieve democratie en participatieve democratie. Dat vraagt (vooral) iets van politici. Bestuurskundigen Klijn en Skelcher stellen dat er vier verschillende perspectieven zijn op de relatie tussen participatie en de representatieve democratie.
Bestuurskundigen Klijn en Skelcher benoemen vier perspectieven op de relatie tussen participatie en de representatieve democratie en die van belang zijn van hoe je kijkt naar de rol van politici bij participatie:
Niet alleen het ontwerpen van een succesvolle verhouding tussen participatieve en representatieve democratie is complex, maar ook de uitkomst van dat proces en de doorwerking in besluitvorming leveren niet zelden problemen op. Klijn en Skelcher schetsen dat politici en bestuurders bij participatie een verbindende rol kunnen spelen. Bij dat verbindende rollenspel gaat het om passend handelen vanuit de eigen rol, en het begrijpen van (en zich inleven in) andere rollen, in een bepaalde positie of situatie.
Als bestuurder, politicus, ambtelijk professional én als burger speel je allemaal een rol in het participatieproces. Binnen elke van de verschillende perspectieven op de relatie tussen representatieve en participatieve democratie, zien Klijn en Skelcher de rol van politici en bestuurders in participatie als verbindend rollenspel.
Ze spreken bewust van een verbindend rollenspel. Participatie staat immers niet op zichzelf. Op zichzelf staande participatie (bijvoorbeeld alleen gericht op de rechtvaardiging van overheidsbeleid, zonder daarbij burgers werkelijk de kans te geven te participeren) is betekenisloos. Dat is gevaarlijk, omdat zo’n geïsoleerd proces de participanten frustreert en machthebbers de kans geeft om niets te doen met de uitkomsten. Participatie moet worden ingebed in het politiek-bestuurlijke systeem: het moet helder zijn waarom en wanneer participatie wordt ingezet, wie de rollen in het participatieproces spelen, met het oog waarop, en hoe (Edelenbos e.a., 2008).
We onderscheiden vier belangrijke lessen voor politici en bestuuurders:
Lobby betekent dat je al weet waar je naar toe wilt, en dat je anderen op jouw spoor wilt krijgen. Als je gaat lobbyen onder de noemer participatie, dan zet je mensen op het verkeerde been. Dat kan gevaarlijk zijn, omdat mensen met andere verwachtingen het proces ingaan, zich niet gehoord voelen en participatie gaan zien als draagvlakmachine van de overheid.
Bespreek als bestuurders, politici en ambtelijk professionals onderling expliciet welke doelen de participatie heeft en welke participatietrede, waarom wordt gekozen en leg dit besluit vast. Denk daarbij na over de consequenties van die deze keuzes: als je kiest voor advisering, neem de advisering dan serieus; als je kiest voor coproductie, wees hierover open naar de participanten. Laat concreet en transparant zien aan de participanten dat er iets met de adviezen is gedaan.
Het achtereenvolgens organiseren van eerst participatie en daarna besluitvorming, werkt vaak averechts. Het parallel schakelen hiervan werkt beter. Bijvoorbeeld door uitkomsten van het participatieproces tussentijds voor te leggen in de besluitvorming en op basis daarvan het participatieproces voort te zetten. Transparantie en heldere verwachtingen van alle participanten zijn daarbij cruciaal.
Participatie is geen blauwdruk. Als je echt wilt participeren, moet je je houding aanpassen aan de context van het participatieproces. Houd rekening met de burgertypen in jouw gemeente, of regio, en met de cultuur van je eigen organisatie. Er zijn grote verschillen tussen burgers in landelijke gemeenten of grote steden. Hanteer maatwerk in participatie en maak de context bepalend.
Als bestuurder ben je zichtbaar en draag je verantwoordelijkheid. Niet alleen voor de resultaten van het participatieproces, maar ook voor een opbouwende dialoog en voor het welbevinden van de deelnemers. Je bent in staat om te luisteren en wilt dat mensen zich gehoord voelen. Doe soms een stapje terug om anderen de ruimte te geven, en stuur soms bij als dat nodig is. Daarvoor hieronder zeven lessen.
Niet altijd is participatie de beste optie. Een visietraject voor de ontwikkeling van een groot gebied is voor burgers al snel te abstract. Wat er gebeurt in hun wijk is concreet en een geschikter onderwerp voor participatie. Besef dat iedere burger publieke waarde kan creëren. Zij gaan graag in gesprek over de belangrijke waarden in de wijk of straat en kunnen bijdragen aan de realisatie van waarden vanuit hun kennis, vaardigheden en contacten. Die moet je dan wel op de juiste manier benutten.
Het participatieproces is meer dan een feestelijk moment van lintjes knippen en media-aandacht. Het vraagt om continue betrokkenheid en waakzaamheid. Wat zijn de belangen van de participanten? Hoe verhouden die zich tot de politiek? En hoe verhouden de belangen zich tot gestelde prioriteiten in lopende beleidstrajecten, welke overkoepelende belangen moeten overeind blijven? Hoe bouw jij, als bestuurder, aan een duurzame samenleving en een hechte gemeenschap? Het is niet: “Wij starten het participatieproces, jullie mogen meedoen.” Als bestuurder faciliteer je een gemeenschappelijk proces, en werk je aan gemeenschapszin.
Als bestuurder heb je oog voor de grote lijn in een participatieproces én ook voor de persoonlijke relaties. Bijvoorbeeld met de ambtenaar die met een participatietraject aan de slag ‘moet’, maar nog niet goed weet wat het betekent en zich misschien voelt aangetast in zijn of haar expertise. Of met de bewoners, die zich zorgen maken over de toenemende verpaupering van hun wijk. Laat hen niet los, maar zorg dat jouw ambtenaren goede afspraken maken met de woningbouwcorporatie, de politie of de dienst binnen de gemeente die de bankjes repareert.
Politiek-bestuurlijk commitment op participatieplannen is cruciaal. Zorg dus vóór de start van het proces voor een politiek-bestuurlijk besluit. Op Rijksniveau: van collegaministers en soms zelfs van de Tweede Kamer. Op regionaal niveau: van collega-gedeputeerden en heemraden, en van Provinciale Staten en Algemeen Bestuur. Op lokaal niveau: van collega-wethouders en gemeenteraad. Het vormgeven van deze besluitvorming aan de start van een participatieproces is zowel een politiek-bestuurlijke als een ambtelijke verantwoordelijkheid.
Bespreek vroegtijdig de afbakening van het proces en voorkom daarbij onnodige harde begrenzingen die kunnen leiden tot inhoudelijke conflicten. Ontwikkel vroegtijdig zicht op de gebiedsagenda’s van de partners in het gebied om te kunnen komen tot alternatieven die recht doen aan hun wensen. Organiseer daarbij een dialoog over de vraag welke criteria gehanteerd zullen worden bij het wegen van alternatieven, en over het gewicht dat deze criteria zullen krijgen. Zo helpt een gezamenlijke start bij de verwachtingen over de uitkomsten.
Wees consistent in de stappen en besluiten in het participatieproces, zonder flexibiliteit te verliezen. Dat kan door open en transparant te communiceren over de stappen en de participanten daarbij actief te betrekken. Stuur op duidelijke verwachtingen rondom de gekozen participatieaanpak. Als je later wenst af te wijken van de inhoud die het participatieproces opleverde, doe dat dan transparant en in goed overleg, en vooral ook met een overtuigende motivering.
Tijdsdruk en de kwaliteit/zorgvuldigheid van het participatieproces strijden vaak om voorrang. Zoek daarin een goede balans en wees transparant over de gemaakte keuzes. Bij teveel tijdsdruk is het verstandig het gesprek daarover zowel ambtelijk als bestuurlijk aan te gaan. Zorgvuldigheid zou in zijn algemeenheid boven de planning moeten gaan.
Voor veel politici is participatie een uitdaging. Volksvertegenwoordigers worden immers gekozen en hebben daarmee het mandaat om voor de kiezers keuzes te maken. Participatie doet geen afbreuk aan de formele beslissingsbevoegdheid van politici, maar samenwerken relativeert die exclusieve beslissingsmacht wel. Er zal altijd sprake zijn van (enige) verplaatsing van invloed en/of zeggenschap. Je kunt er als politicus voor kiezen om afzijdig te blijven in het participatieproces om te voorkomen dat je wordt gehouden aan de uitkomsten, maar dat kan leiden tot onvrede, weerstand en wantrouwen. Hieronder drie lessen (en bekijk ook de lessen voor bestuurders, die zijn ook helpend!)
Je kunt als politicus inhoudelijke randvoorwaarden en hoofdlijnen aangeven en daarnaast randvoorwaarden stellen over de kwaliteit van het besluitvormingsproces. Liefst samen met betrokkenen. Tijdens het proces blijf je als politicus betrokken om op de hoogte te blijven. Dan kun je eventueel het participatieproces gemotiveerd bijsturen, je je eigen randvoorwaarden bijstellen en tussentijdse besluiten nemen.
Het helpt als je burgers vooraf laat meedenken over wat er wel en niet kan, moet of mag (de kaders), in een breed creatief proces. Wees vanaf het begin duidelijk over de rolverdeling. Net alsof je samen op reis gaat: dan maak je ook afspraken over wie wat doet. De ambtenaren bereiden de reis voor. De wethouder is de reisleider. De burger gaat mee op reis en denkt mee over de invulling van de reis. En jij, als politicus, blijft de reisdoelen bewaken. Want als politicus in de raad, het algemeen bestuur of provinciale staten voed je het participatieproces.
Je kunt participatie niet even erbij doen. Het kost tijd om het onderwerp vanuit verschillende belangen te belichten, keuzes te heroverwegen, wellicht zelfs aan te passen. Maak samen met bestuurders en ambtelijk professionals een keuze: is dit beleidsdomein, en dit onderwerp, geschikt voor participatie? Hoe kunnen we het proces zo effectief mogelijk inrichten? Maak afspraken over de mate waarin je als politicus betrokken bent. Volgens het klassieke model kun je opdracht geven aan het bestuur om een voorstel te doen en te laten zien dat er op een goede manier burgerparticipatie heeft plaatsgevonden. Maar je kunt je als politicus ook mengen in het participatiespel. Dan ben je dus ook aan zet voor de inhoud van het proces.
Als politicus moet je in elk participatieproces samen keuzes maken over wat er wordt gedaan met de geleverde input van betrokkenen. Burgers benaderen je als politicus vanuit hun individuele belangen, er is aandacht voor de publieke opinie in de media en er is lobby vanuit belanghebbende organisaties. Dat vereist verbindend talent. Individuele belangen kan je overstijgen door te focussen op vraagstukken, die slim te combineren, en te sturen op omgevingskwaliteiten.
De handreiking De rol van politici en bestuurders in participatie en het bijbehorende achtergronddocument.
Op www.energietransitie.nl staat een dossier over de rol van volksvertegenwoordigers bij participatie (vooral bij de energietransitie).
De informatie op deze pagina is gebaseerd op de onderstaande bronnen:
Meld niet werkende link
Vragen? Neem contact met ons op
Je zoekopdracht leverde helaas geen resultaat op. Controleer de spelling of probeer het opnieuw met een andere term.
Deze website maakt gebruik van cookies. Lees meer over cookies in onze cookieverklaring.
Deze cookies verzamelen nooit persoonsgegevens en zijn noodzakelijk voor het functioneren van de website.
Deze cookies verzamelen gegevens zodat we inzicht krijgen in het gebruik en deze website verder kunnen verbeteren.
Deze cookies zijn van aanbieders van externe content op deze website. Denk aan film, marketing- en/of tracking cookies.