Jongerenparticipatie

Wanneer zet je jongerenparticipatie in?

‘Jongerenparticipatie’ is de meest gangbare verzamelterm, voor participatie van kinderen, jongeren en jongvolwassenen. Het is belangrijk om goed na te denken welke specifieke doelgroep je wilt bereiken en een aanpak te kiezen die aansluit bij de leeftijdsfase en leefwereld van die groep.

Jongerenparticipatie past binnen de bredere lijn van stakeholderparticipatie, zoals beschreven in het Beleidskompas. Je zet jongerenparticipatie in vanaf de start van het beleidsproces, bijvoorbeeld bij het signaleren van maatschappelijke opgaven of het formuleren van beleidsdoelen. In deze fase brengen jongeren hun inzichten in over wat zij ervaren, belangrijk vinden en nodig hebben. Tijdens de ontwerpfase helpt hun inbreng om maatregelen te ontwikkelen die aansluiten bij hun leefwereld. In de uitvoerings- en evaluatiefase kan jongerenparticipatie bijdragen aan het verbeteren, monitoren en aanpassen van beleid op basis van hun ervaringen in de praktijk.

Jongerenparticipatie is onder andere waardevol wanneer beleid directe gevolgen heeft voor het leven, de kansen en de toekomst van jongeren zelf. Denk hierbij aan onderwerpen als fysieke en mentale gezondheid, onderwijs, werk en welvaart, wonen, digitalisering, klimaat en duurzaamheid, kunst en cultuur, vervoer en politiek/veiligheid.

Je zet jongerenparticipatie in wanneer beleid vraagt om vernieuwende ideeën, toekomstgericht denken en realistische oplossingen voor vraagstukken die jongeren zelf raken. Jongeren kunnen signaleren wat werkt in de praktijk, welke drempels ze ervaren, en wat nodig is om beleid betekenisvol te maken voor hun generatie. Je betrekt jongeren om hun inzichten en belangen, om beleid te verbeteren (en daarvoor draagvlak te krijgen), maar ook om te bouwen aan een generatie die zich betrokken en gehoord voelt. Niet als symbolisch gebaar, maar als structureel onderdeel van goed beleid.

Randvoorwaarden voor betekenisvolle kinder- en jongerenparticipatie

Het VN-Kinderrechtencomité is de internationale waakhond voor kinderrechten en bestaat uit 18 onafhankelijke experts op het gebied van mensen- en kinderrechten. Dit comité formuleerde negen voorwaarden voor álle vormen van kinder- en jongerenparticipatie, ongeacht het onderwerp of de fase van het beleidstraject. Die voorwaarden zorgen ervoor dat jongeren op een veilige, toegankelijke en serieuze manier kunnen meedoen.

De voorwaarden van het VN-Kinderrechtencomité vormen een belangrijk referentiekader voor jongerenparticipatie binnen de Rijksoverheid en zijn betrokken bij het Ontwerp van de Nationale Jeugdstrategie. In dit ontwerp hebben circa 12.000 Nederlandse jongeren hun perspectieven gedeeld op negen thema’s die het meest van invloed zijn op hun leven. Het gaat daarbij om fysieke en mentale gezondheid, onderwijs, werk en welvaart, wonen, digitalisering, klimaat en duurzaamheid, kunst en cultuur, vervoer en politiek en veiligheid. Op dit moment wordt interdepartementaal samengewerkt om het ontwerp van de Nationale Jeugdstrategie en de wijze waarop structurele jongerenparticipatie wordt vormgegeven verder uit te werken.

Alle processen waarin kinderen of jongeren gehoord worden, hun mening geven en participeren moeten voldoen aan de volgende negen randvoorwaarden van de VN:

1. Transparant en informatief: Jongeren ontvangen duidelijke, begrijpelijke en eerlijke informatie over het onderwerp en het doel van hun participatie. Ze weten wat er van hen verwacht wordt en wat er met hun input gebeurt.

2. Vrijwillig: Deelname aan participatie is altijd vrijwillig. Jongeren moeten zelf kunnen beslissen of en op welke manier zij mee willen doen.

3. Respectvol: Iedere jongere wordt serieus genomen en met respect behandeld. Er is ruimte om in een veilige setting open en vrij hun mening te geven, zonder angst voor negatieve gevolgen.

4. Relevant: De inhoud en vorm van participatie sluiten aan op de leefwereld, kennis en ervaring van jongeren. Zo kunnen zij actief en inhoudelijk meedenken op een manier die betekenisvol voor hen is.

5. Kindvriendelijk: De participatievormen zijn afgestemd op leeftijd en ontwikkelingsniveau. Jongeren worden voorbereid op hun rol en ondersteund op een manier die hen vertrouwen en inzicht geeft.

6. Inclusief: Alle jongeren die willen meedoen, krijgen daartoe de kans. Er wordt actief gewerkt aan het betrekken van een diverse groep deelnemers, waarbij geen enkele jongere wordt uitgesloten op basis van bijvoorbeeld taal, beperking, afkomst, woonplek of opleidingsniveau.

7. Training en ondersteuning: Professionals en ambtenaren die jongeren begeleiden, beschikken over de juiste kennis, houding en vaardigheden om participatie zorgvuldig en ondersteunend te begeleiden.

8. Veiligheid gewaarborgd: Organisaties en ministeries nemen maatregelen om te zorgen dat jongeren zich fysiek, sociaal en emotioneel veilig voelen tijdens hun deelname aan participatieactiviteiten.

9. Verantwoording en terugkoppeling: Na afloop wordt aan jongeren helder teruggekoppeld hoe hun inbreng is meegenomen in het besluitvormingsproces. Dit bevordert vertrouwen en laat zien dat hun stem daadwerkelijk telt.

Toegankelijkheid en diversiteit

In aanvulling daarop vragen toegankelijkheid en representativiteit extra aandacht bij jongerenparticipatie. Essentieel is dat de participatie toegankelijk is voor álle jongeren. Jongeren hebben vaak minder ervaring met beleid, vergaderingen en politieke structuren. Daarbij hebben jongeren onder de 18 jaar geen stemrecht en vaak ook weinig mogelijkheden om invloed uit te oefenen op beleid dat hen direct raakt. Daarom is toegankelijkheid (duidelijke taal, veilige sfeer, begeleiding) extra belangrijk, om te zorgen dat zij even goed en gelijkwaardig kunnen deelnemen als ouderen.

Diversiteit waarborgen betekent oog hebben voor drempels, en actief inzetten op het betrekken van jongeren met verschillende achtergronden, opleidingsniveaus, woonplaatsen en leeftijden. Diversiteit binnen de deelnemersgroep zorgt niet alleen voor bredere perspectieven, maar versterkt ook de kwaliteit, relevantie en legitimiteit van de uitkomsten.

Vergoedingen kunnen bijdragen aan inclusieve en eerlijke jongerenparticipatie. Waar volwassen deelnemers, zoals professionals en experts, vaak wél betaald worden, gebeurt dat bij jongeren nog weinig. Door hun inzet ook te waarderen met een passende vergoeding, voorkomen we ongelijke machtsverhoudingen en versterken we inclusieve, representatieve jongerenparticipatie.

Goede voorbeelden van jongerenparticipatie

De Rijksoverheid werkt op uiteenlopende manieren samen met kinderen en jongeren. Hieronder vind je drie trajecten die laten zien hoe jongerenparticipatie succesvol kan worden toegepast in beleid- en wetgevingsprocessen.

Wetsvoorstel Versterking Rechtsbescherming in de Jeugdbescherming

Het ministerie van JenV heeft kinderen en jongeren actief betrokken bij dit wetsvoorstel om hun perspectief mee te nemen in de uitwerking van de wet. De Kleine Ambassade en het Jeugdwelzijnsberaad begeleidden het traject. Circa tien kinderen en tien jongeren deden mee. In vijf (kinderen) en twee (jongeren) sessies werden de belangrijkste wets-onderdelen toegankelijk manier uitgelegd. Met begrijpelijke werkvormen gaven zij hun mening over onder meer het hoorrecht en de procespositie van minderjarigen. Hun input resulteerde in een gezamenlijk advies dat als bijlage bij het wetsvoorstel is opgenomen. Een aantal voorstellen in de wet sluit aan bij de aangedragen inzichten, zoals het verlagen van de leeftijdsgrens voor het hoorrecht en het toekennen van een eigen procespositie aan jongeren vanaf twaalf jaar.

Lessen

• Jongeren waren enthousiast over hoe zij stap voor stap werden meegenomen. De inzet van ervaren participatiepartners zorgde voor duidelijkheid en veiligheid.
• Het toegankelijk maken van complexe wetsinhoud vroeg veel tijd en voorbereiding. Sommige onderwerpen, zoals het perspectiefbesluit, bleven te ingewikkeld, waardoor jongeren er weinig op reageerden. Dit benadrukt het belang van duidelijke uitleg, goede werkvorm en het ‘vertalen’ van thema’s zodat deze aansluiten bij de belevingswereld van jongeren.

Jongerenstem binnen Klimaat- en Energiebeleid

Het Programma Klimaat & Energie (OCW) betrekt sinds 2023 jongeren actief bij de thema’s onderwijs en cultuur. Samen met social designbureau Afdeling Buitengewone Zaken is een participatietraject ingericht waarin jongeren op verschillende manieren kunnen meedoen. Het traject bestaat uit vier thema’s:

1. Jongerengroepen in de lead: met online meet-ups over duurzaamheid in het onderwijs

2. Co-creatie: met het experiment ‘Museum van de Toekomst’,

3. Meedoen in workshops: met pizzasessies over duurzaamheidsverantwoording en ondersteuning in het onderwijs, en

4. Meedenken via flitspeilingen: over acties in de Uitvoeringsagenda Klimaat en Energie.

De opbrengsten hebben geleid tot concrete beleidsaanpassingen en vervolgtrajecten, onder meer binnen de pijler Erfgoed van de Nationale Adaptatiestrategie en bij het Rijksmuseum. Jongeren ervaren hierdoor meer vertrouwen in hun eigen ideeën, voelen zich meer verbonden met elkaar en beleidsmakers, en doen nieuwe kennis op, zoals in Design Thinking.

Lessen

• Bied verschillende vormen van participatie die passen bij diverse interesses.
• Vertaal beleidstaal naar begrijpelijke jongerentaal.
• Zorg voor passende vergoedingen en een aantrekkelijk programma.
• Houd rekening met tijdsinvestering, bereikbaarheid en de leefwereld van jongeren.
• Maak sessies energiek en uitnodigend, bijvoorbeeld met werkvormen of games.

Ontwerp Nationale Jeugdstrategie

De totstandkoming van de Nationale Jeugdstrategie is een sterk voorbeeld van betekenisvolle jongerenparticipatie. Een representatieve groep van 100 gelote jongeren bepaalde eerst de belangrijkste thema’s. Vervolgens lieten 12.000 andere jongeren hun stem horen via landelijke events, vragenlijsten en serious games. Jongeren stonden volledig centraal: zij gaven aan wat zij belangrijk vinden en nodig hebben, waardoor het ontwerp van de Nationale Jeugdstrategie een stevige basis vormt voor toekomstgericht jongerenbeleid.

De Nationale Jeugdraad, het grootste jongerennetwerk van Nederland, ontwierp en begeleidde het proces in opdracht van het ministerie van VWS. Het traject was volledig inclusief: jongeren uit alle regio’s en met diverse achtergronden konden meedoen, ook in Caribisch Nederland dankzij vertaalden vragenlijsten. Jongeren kozen zelf over welke thema’s zij wilden meepraten.

Serious games bleken effectieve gespreksstarters: na het spelen van korte thematische games gingen jongeren met elkaar in gesprek. Ook tijdens festivals en straatactiviteiten konden jongeren laagdrempelig hun mening geven, zonder persoonlijke gegevens te hoeven delen.

Lessen

• Zorg voor een inclusieve aanpak waarbij alle jongeren kunnen meedoen, ongeacht achtergrond of regio.
• Het combineren van verschillende vormen van participatie (vragenlijsten, events, games) zorgt voor brede en diverse input.
• Serious games en creatieve vormen maken open gesprekken gemakkelijker.
• Laagdrempelige deelname zonder drempels (zoals gegevens delen) trekt meer jongeren, ook jonger dan 16.
• Vroegtijdige betrokkenheid van jongeren vergroot de kwaliteit en relevantie van beleidsontwerpen.

Bronnen

De informatie op deze pagina is gebaseerd op de onderstaande bronnen:

• Nationale Jeugdraad. (z.d.). Nationale Jeugdstrategie. Geraadpleegd op 5 januari 2026.

• Nationale Jeugdraad. (z.d.). Bouwstenen voor betekenisvolle jongerenparticipatie. Geraadpleegd op 5 januari 2026.

• Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, Vereniging van Nederlandse Gemeenten. (2025). Handreiking Kinder- en Jongerenparticipatie.