Participatie met oog voor verschil
Op 2 februari 2023 organiseerden het Kennisknooppunt Participatie (ministerie van Infrastructuur en Waterstaat), de directie Democratie (ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties), de Erasmus School of Social and Behavioural Sciences (Erasmus Universiteit Rotterdam) en het lectoraat Duurzaam Gedrag (Hanzehogeschool Groningen) de POP1-bijeenkomst. Deze bijeenkomst is bedoeld voor onderzoekers en praktijkprofessionals op het gebied van participatie om elkaar te ontmoeten, kennis uit te wisselen en – indirect – urgente kennisvragen rondom participatie te agenderen.
Het thema van de bijeenkomst was Participatie met oog voor verschil. Elk participatieproces vraagt om maatwerk, maar tegelijkertijd zijn er gedeelde principes die in ieder proces een plek zouden moeten krijgen. Onder participatie met oog voor verschil verstaan wij ook de omgang met vraagstukken rondom representativiteit en inclusiviteit. Het plenaire gesprek en de workshops sloten zoveel mogelijk aan bij dit centrale thema.
Speciaal voor deze bijeenkomst schreef de Hanzehogeschool Groningen een essay. Dit essay gaat in op de vraag waarom participatie vaak zo complex is en wat er nodig is om tot succesvolle aanpakken te komen. Aan de hand van diverse praktijkvoorbeelden en reflecties op de wetenschappelijke literatuur laten de auteurs zien waarom het belangrijk is om een passende participatievorm te kiezen, waarom in sommige gevallen wordt besloten géén participatieproces te starten, waarom sommige groepen niet willen en/of kunnen participeren en waarom het lastig is om praktijkervaringen te herhalen.
Het essay is te vinden in de onderstaande map met documenten.
Samenvatting uitkomsten bijeenkomst
Uit het plenaire gesprek is een top 5 van gedeelde principes samengesteld die relevant zijn voor ieder participatieproces:
Er is steeds vaker sprake van bottom-up, lokale initiatieven. Wees je er als overheid van bewust wie de belangenvertegenwoordigers van deze initiatieven daadwerkelijk vertegenwoordigen (bijvoorbeeld bij duurzame energie-initiatieven). Breng ook in beeld wie de mensen zijn die niet aan tafel zitten en hoe hun belangen kunnen worden meegenomen.
Sta stil bij de geschiedenis van de locatie, want de ‘voorkant’ van het participatieproces ligt vaak in het verleden. Het is niet mogelijk om te zeggen: wat is geweest is geweest. Heb oog voor wat er speelt in de gemeenschap, erken emoties en ga hierover met elkaar in gesprek.
Maak de kaders van het participatieproces vooraf transparant, zodat samen met de participanten overeenstemming kan ontstaan over de scope en de speelruimte.
Bestuurders spelen altijd een rol in een participatieproces. Wanneer zij een actieve rol willen vervullen, is het belangrijk dat zij vooraf nadenken over het waarom, wanneer en hoe van hun betrokkenheid. Ook wanneer bestuurders niet actief deelnemen, nemen zij impliciet een positie in.
Participatie is niet de heilige graal voor elk plan of beleid. We moeten kritischer zijn op het inzetten van participatieprocessen. Wees altijd transparant over wat wel en niet mogelijk is. Als er geen reële ruimte is voor invloed, leidt het organiseren van participatie tot teleurstelling. In zulke gevallen is het legitiem om géén participatieproces te starten.
Daarnaast hebben de deelnemers aan de POP1-bijeenkomst een aantal onderwerpen aangedragen waar in de nabije toekomst onderzoek naar zou moeten worden gedaan. Na verdere uitwerking worden deze onderwerpen opgenomen in de landelijke Kennisagenda 2023:
De omgang met conflict in participatieprocessen
De afwegingen rondom de rol van bestuurders in participatieprocessen
De communicatie over het proces en de uitkomsten van participatie
De verhouding tussen representatieve en participatieve democratie
Het ontwikkelen van praktische vaardigheden van participatieprofessionals