Vraagstuk

Wat is een geschikt onderwerp voor een burgerberaad? En wat een goede vraagstelling? Hierbij speelt een rol dat de gemeenteraad, college en ambtenaren hier vaak allerlei opvattingen over hebben, terwijl het perspectief van toekomstige deelnemers minder wordt meegenomen.

Casus

In het coalitieakkoord staat dat de gemeente Maarlen een burgerberaad wil organiseren. Het is lastig om een geschikt onderwerp te vinden. De gemeenteraad wil het onderwerp ‘parkeren’ en het college ‘de inzet van AI door de gemeente’. Beleidsambtenaren denken dat beide onderwerpen niet geschikt zijn. Parkeren is een omstreden onderwerp en de ambtenaren vinden AI te complex om aan bewoners voor te leggen.

Er zijn verschillende criteria voor het onderwerp van een burgerberaad: 1) concreet en behapbaar; 2) technisch niet te ingewikkeld, 3) raakt aan de persoonlijke levenssfeer; 4) bevat voldoende dilemma’s; en 5) er is ruimte in het beleid (Nationaal burgerforum over klimaat- en energiebeleid, 2022). Deze criteria kunnen worden gebruikt bij de keuze voor een onderwerp.

 Verder is een voorwaarde dat de overheid bevoegd is op het onderwerp en brede groepen bewoners interesse hebben in het onderwerp. Een burgerberaad wordt gezien als een passende participatievorm als het een onderwerp is waar de politieke besluitvorming is vastgelopen (Theuwis & Jacobs, 2023). Een concreet onderwerp spreekt burgers eerder aan, en maakt het makkelijker om mee te doen, dan een abstract onderwerp dat in de toekomst ligt (Bleijenberg, 2025). 

Een goede vraagstelling is beknopt en duidelijk voor brede groepen deelnemers. Voorkom samengestelde vragen. Vraagstellingen die met name geschikt zijn voor burgerberaden zijn vraagstellingen waarin deelnemers wordt gevraagd een ethische afweging te maken (zoals ‘een rechtvaardige energietransitie’). Als laatste geven open vragen deelnemers veel ruimte, maar leiden deze tot vage voorstellen die lastig geïmplementeerd kunnen worden (Michels, 2021).

Bronnen

• Bleijenberg, C., (2025 Van Tellen naar wegen: participatie die werkt in de energietransitie. Den Haag, Nationaal Programma Regionale Energiestrategie. Christine Bleijenberg - Van tellen naar wegen: participatie die werkt in de energietransitie | Reflecties en inspiratie voor het werk in de energietransitie | Essays

• Michels, A., & Binnema, H. (2019). Assessing the Impact of Deliberative Democratic Initiatives at the Local Level: A Framework for Analysis.   Administration & Society, 51(5), 749-769. https://doi.org/10.1177/0095399718760588

• Nationaal burgerforum over klimaat- en energiebeleid. (2022). Nationaal burgerforum over klimaat- en energiebeleid. Startdocument – Deel 1: Politieke besluitvorming. https://open.overheid.nl/documenten/ronl-f9d4f382f0a0bea3f5b0fab20c0f967ae31b0856/pdf

• Theuwis, M., & Jacobs, K. (2023). Wat is een geschikt onderwerp voor een burgerberaad? En wat is een goede vraagstelling? Radboud Universiteit. https://lokale-democratie.nl/file/download/85b72d1e-c21b-4ff9-bad7-aca25d358613/wat-is-een-geschikt-onderwerp-voor-een-burgerberaad.pdf

• Welke onderwerpen en vraagstellingen zijn geschikt om een burgerberaad te organiseren in jouw gemeente of provincie? En waarom?

Welke inzichten heb je opgedaan uit de vorige stappen, en hoe vertaal je die naar keuzes voor jouw burgerberaad?

Vraagstuk

Voor de begeleiding van groepsgesprekken is een groot aantal gespreksbegeleiders nodig. Daarbij moeten inhoudelijke en praktische keuzes worden gemaakt: grotere groepen? Niet alle gesprekken begeleiden? Kies je voor professionele gespreksbegeleiders of voor het inzetten van ambtenaren of leg je het eigenaarschap bij deelnemers?   

Casus

Aan het burgerberaad van de gemeente Maarlen doen 150 bewoners mee. In alle vijf bijeenkomsten is tijd ingeruimd voor deelnemers om verdiepende gesprekken te voeren onder begeleiding van een gespreksbegeleider. Dit betekent dat er voor dit burgerberaad een groot aantal gespreksbegeleiders nodig is.

Uit onderzoek weten we dat deskundige en neutrale gespreksbegeleiding belangrijk is voor een gelijkwaardig en constructief gesprek (Elstub & Escobar, 2019; Forester, 2009; Von Schneidemesser et al., 2023). Een gespreksbegeleider is meer dan een voorzitter die de tijd bewaakt. Een gespreksbegeleider is gastheer/vrouw en zorgt ervoor dat alle stemmen worden gehoord. Dit vraagt vaak om het dempen van luide stemmen om deelnemers die minder vocaal zijn ruimte te bieden. Ook het ruimte bieden aan afwijkende, kritische opvattingen is de verantwoordelijkheid van een gespreksbegeleiders.

De ideale groepsgrote voor een groepsgesprek is tussen de zeven tot acht personen. Aan een burgerberaad neemt een grote groep (100-150) deelnemers deel. Dit betekent dat een groot aantal gespreksbegeleiders nodig is. In ons onderzoek zien we dat ervoor wordt gekozen om groepen van 8-12 deelnemers samen te stellen, niet alle groepsgesprekken te begeleiden of om gespreksbegeleiders in te zetten als een groep er behoefte aan heeft.

In ons onderzoek zien we de volgende varianten: extern ingehuurde gespreksbegeleiders, ambtenaren of vrijwilligers die hiervoor geselecteerd en getraind zijn (zonder betrokkenheid bij het onderwerp) en deelnemers die zich bij de loting hebben aangemeld als gespreksbegeleider (en niet zelf meepraten). Tegelijkertijd zijn er ook benaderingen, zoals de G1000, waarin deelnemers uit hun midden een gespreksbegeleider aanwijzen en welke ondersteuning ze nodig hebben. Dit gebeurt vanuit de gedachte dat deelnemers eigenaarschap hebben over alle onderdelen van het burgerberaad, dus ook over hun eigen gesprekken (Michels & Binnema, 2016).

Tot slot loopt ook de wijze waarop gespreksbegeleiders worden voorbereid en getraind uiteen.

Bronnen

• Elstub, S., & Escobar, O. (Eds.). (2019). Handbook of democratic innovation and governance. Edward Elgar Publishing.

• Forester, J. (2009). Dealing with differences: Dramas of mediating public disputes. Oxford University Press.

• Michels, A. M. B., & Binnema, H. A. (2016). Hoe divers, invloedrijk en deliberatief is een G1000?: Het ontwerp van een burgertop en de verwezenlijking van democratische waarden. Bestuurswetenschappen, 70(1), 17-36.

• Von Schneidemesser, D., Oppold, D., & Stasiak, D. (2023). Diversity in facilitation: Mapping differences in deliberative designs. Journal of Deliberative Democracy, 19(1).

• Welke keuzes kun je maken in de gespreksbegeleiding zodat gelijkwaardige gesprekken mogelijk zijn? 

Welke inzichten heb je opgedaan uit de vorige stappen, en hoe vertaal je die naar keuzes voor jouw burgerberaad?

Vraagstuk

Het vooraf briefen van deskundige en neutrale gespreksbegeleiders is een voorwaarde maar geen garantie voor een inclusief gesprek. In de uitvoering kan de positie van de gespreksbegeleider makkelijk ter discussie komen te staan. Hoe ga je om met situaties waarin de neutraliteit van een gespreksbegeleider in het geding is? 

Casus

Deelnemers van het burgerberaad in Maarlen hebben heel verschillende perspectieven op wonen. Sommige dingen die worden gezegd staan haaks op de waarden van waaruit de overheid werkt. De gespreksbegeleider geeft dit aan in het gesprek. Deelnemers vinden dat de gespreksbegeleider hen onterecht afkapt en ervaren dat als niet neutraal. Een deelnemer loopt boos weg.

Diepgaande deliberatie onder begeleiding van deskundige en neutrale gespreksbegeleiders is cruciaal voor een inclusief gesprek (OECD, 2021). Een inclusief gesprek verwijst naar de situatie waarin deelnemers gelijkwaardig kunnen deelnemen aan het gesprek en waarin hun inbreng ongeacht hun opvattingen of achtergrondkenmerken wordt gehoord. Onderzoek laat zien dat het niet eenvoudig is om de rol van gespreksbegeleider goed te vervullen (Elstub & Escobar, 2019; Forester, 2009; Von Schneidemesser, Oppold & Stasiak, 2023).

In de burgerberaden die zijn onderzocht is gemiddeld 40% van de tijd gereserveerd voor groepsgesprekken. Een deel hiervan, gemiddeld 1,5 uur per bijeenkomt van een dag, wordt besteed aan verdiepende gesprekken tussen deelnemers (Bleijenberg & Eikelboom, 2026). De vraag is of dit voldoende is om te komen tot mee begrip voor uiteenlopende opvattingen en gedeelde uitgangspunten. 

We zien dat de manier waarop gesprekken worden begeleid behoorlijk uiteenloopt tussen en binnen burgerberaden. Soms verliest een gespreksbegeleider zijn neutraliteit of wordt dit zo door deelnemers ervaren. Het verliezen van de neutraliteit gebeurt zelfs zonder dat gespreksbegeleiders zich hiervan bewust zijn, zo laten observaties zien.

We zien dat wanneer de neutraliteit van gespreksbegeleiders door deelnemers ter discussie wordt gesteld, hier niet altijd op wordt gereageerd. Dit gebeurt tijdens bijeenkomsten of na afloop. Laten merken dat signalen over gebrek aan neutraliteit van gespreksbegeleiders van deelnemers worden gehoord en serieus genomen, is belangrijk. Hiermee wordt voorkomen dat deelnemers tussentijds afhaken.

Bronnen

• Elstub, S., & Escobar, O. (Eds.). (2019). Handbook of democratic innovation and governance. Edward Elgar Publishing.

• Forester, J. (2009). Dealing with differences: Dramas of mediating public disputes. Oxford University Press.

• Michels, A. M. B., & Binnema, H. A. (2016). Hoe divers, invloedrijk en deliberatief is een G1000?: Het ontwerp van een burgertop en de verwezenlijking van democratische waarden. Bestuurswetenschappen, 70(1), 17-36.

• Organisation for Economic Co-operation and Development. (2020). Innovative citizen participation and new democratic institutions: Catching the deliberative wave. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/339306da-en

• Von Schneidemesser, D., Oppold, D., & Stasiak, D. (2023). Diversity in facilitation: Mapping differences in deliberative designs. Journal of Deliberative Democracy, 19(1).

• Hoe ga je om met signalen over gebrek aan neutraliteit van gespreksbegeleiders (of deskundigen)? Hoe borg je dit in de organisatie van het burgerberaad?

Welke inzichten heb je opgedaan uit de vorige stappen, en hoe vertaal je die naar keuzes voor jouw burgerberaad?